Razem przez dzieje

06 maj 2026 | Więcej dla Was

Historyczne uwarunkowania dotyczące małżeństwa bywały różne. Współcześnie, gdy dookoła szaleje kryzys wartości, a za „wzorzec” stawiani są przez media „wolni strzelcy” i związki bez zobowiązań, warto przypomnieć sobie dzieje małżeństw, które wspólnie kroczyły przez życie, biorąc na swoje barki odpowiedzialność za losy państw i narodów.

Małżeństwo jest stare jak świat – ten, na pozór, banał jest najzupełniej zgodny z faktami. Bez związku kobiety i mężczyzny nie byłoby ludzkości. Nie byłoby proroków, królów, odkrywców, wynalazców, ale także naszych rodziców i nas. Stwórca właśnie tak zaprojektował świat, co widać już na pierwszych stronach Pisma Świętego. Umieszczenie w jednym zdaniu informacji o stworzeniu mężczyzny i kobiety nie może być przypadkiem: zostali stworzeni, by iść razem przez dzieje. Podobnie z resztą przypadkiem nie jest chronologiczne umiejscowienie biblijnego opisu – na początku. Małżeństwo było, jest i będzie. Zmieniają się natomiast okoliczności i wyzwania, przed jakimi stają mąż i żona.

małżeństwo w czasach rozbicia dzielnicowego

Związek polskiego władcy epoki rozbicia dzielnicowego – Bolesława V Wstydliwego – i węgierskiej księżniczki z dynastii Arpadów – Kingi – był wyjątkowy. Niezwykle pobożny książę krakowski i sandomierski swój przydomek zawdzięcza ślubom czystości, złożonym wspólnie z równie religijną małżonką. Białe małżeństwo dla Kingi okazało się być drogą do świętości. Bolesław, chociaż nie został wyniesiony na ołtarze, swoją życiową postawą oraz decyzjami politycznymi pokazał, jak powinien rządzić władca katolicki. Z jego otoczenia do chwały świętych i błogosławionych wyniósł Kościół również siostrę księcia, Salomeę, oraz szwagierkę Jolentę. 

Postać świętej Kingi słusznie kojarzy się nam z jednym z największych dóbr średniowiecznej Małopolski – solą. Legenda przekazana przez ks. Piotra Skargę głosi, że skromna kobieta, wyjeżdżając z Węgier do Krakowa, nie chciała w posagu wnieść ani złota, ani służby, a właśnie cenną wtedy sól. Do otrzymanej od ojca, węgierskiego króla Beli IV, kopalni wrzuciła pierścień odnaleziony później w kopalni założonej przez nią w ziemi krakowskiej. Legenda nie odbiega radykalnie od rzeczywistości. Rządy Bolesława i Kingi oznaczają dla najważniejszej dzielnicy ówczesnej Polski okres niebywałego rozwoju. Jednym z jego przejawów była właśnie reorganizacja miejscowych solanek oraz odkrycie w Bochni złóż soli kamiennej, co porównać można do odkrywanych współcześnie pól naftowych.

W połowie XIII wieku, bo właśnie na lata 1243-1279 przypadają rządy Bolesława w Krakowie, lokowano w regionie na prawie niemieckim wiele miast, co dawało istotny impuls do rozwoju. W roku 1257 stosowny przywilej otrzymał Kraków.

Nie do przecenienia jest również religijne zaangażowanie małżonków, popierających rozwój monastycyzmu w Małopolsce oraz doprowadzenie do kanonizacji św. Stanisława ze Szczepanowa, biskupa-męczennika i patrona Polski, który za sprawą legendy o cudownym zrośnięciu się jego ciała, poćwiartowanego w przez króla Bolesława Szczodrego, stanowił dla rozdrobnionej na dzielnice Polski drogowskaz na drodze do zjednoczenia.


małżeństwo w czasach jednoczenia

Zupełnie innym od św. Kingi i Bolesława V małżeństwem był związek iberyjskich władców: Ferdynanda II Aragońskiego i Izabeli I Kastylijskiej. Chociaż w ich przypadku, w przeciwieństwie do Piasta i jego węgierskiej żony, można dostrzec wiele negatywnych zjawisk oraz patologii dość typowych dla nowożytnych dworów monarszych, to niewątpliwie dokonało ono rzeczy wzniosłej: zjednoczenia Hiszpanii.

Od VIII wieku znaczna część Półwyspu Iberyjskiego znajdowała się w rękach muzułmanów. Walka o przywrócenie władzy wyznawców Chrystusa na tym terenie trwała przez wieki i wpisywała się w ogólnoeuropejski trend krucjatowy. Większość ziem udało się odzyskać już w wieku XIII, jednak proces nie został wtedy dokończony. Dziedzictwem rekonkwisty było podzielenie Hiszpanii na liczne państwa. W wieku XV na arenie pozostały dwa silne organizmy: Królestwo Aragonii oraz Królestwo Kastylii-Leonu.

Hiszpania została zjednoczona dzięki małżeństwu zawartemu przez Ferdynanda i Izabelę. Chociaż w chwili ślubu żadne z nich nie było monarchą, to rychło przyszło im objąć władzę w ojczyznach, swoim związkiem cementując związek obu części składowych kraju. Wkrótce król podbił ostatni na półwyspie bastion muzułmański – Grenadę. Rekonkwista i rozbicie kraju zostały zakończone, a nowe imperium przystąpiło do ekspansji zamorskiej.

Monarchowie reformowali kraj, opierając swą władzę o kościół katolicki. To dzięki ich polityce wsparcia dla kardynała Francisca Jiméneza de Cisnerosa Hiszpanii nie dotknęła w XVI wieku choroba reformacji (wszystkie możliwe do wytknięcia Kościołowi patologie zostały w Hiszpanii zlikwidowane wcześniej). Małżonkom oraz ich następcom papież zezwolił na używanie tytułu Królów Katolickich, a zwrot ten traktuje się jako synonim Izabeli i Ferdynanda.

małżeństwo w czasach rozpadu imperium

Zyta i Karol Habsburgowie byli małżeństwem nieco ponad 10 lat. Ich miłość przerwała przedwczesna śmierć ostatniego cesarza Austrii i króla Węgier. Gdy brali ślub w roku 1911 nic nie wskazywało, że to właśnie Karol zastąpi na wiedeńskim tronie panującego od dekad i ukochanego przez narody CK Monarchii Franciszka Józefa.

Chociaż małżeństwo miało znamiona politycznego, włoska księżniczka i przedstawiciel austriackiego domu panującego bardzo się kochali. Żyjąc w niespokojnych czasach I wojny światowej i powojennej zawieruchy, doczekali się ośmiorga dzieci.

Żona wspierała swojego męża w trudnych momentach, nie tylko będąc przy nim, ale również służąc mu radą. Zaś trudów w ich życiu nie brakowało – wbrew powszechnemu przekonaniu monarchowie wcale nie mieli „z górki”.

Od koronacji w roku 1916 życie małżonków mocno się skomplikowało. Będący dzisiaj błogosławionym Karol dążył do zakończenia wojny i ocalenia wielonarodowego państwa Habsburgów, oferując swoim poddanym szerokie wolności. Starania spełzły na niczym. Gdy w roku 1918 imperium uległo erozji, Karol wycofał się z życia politycznego, jednak za radą żony nie abdykował. W końcu nawet anulował swoją decyzję o rezygnacji z udziału w rządach.

Konsekwentna obrona monarchicznego porządku, gwałconego po I wojnie światowej przez rewolucjonistów, kosztowała cesarza i jego żonę bardzo wiele. Rodzina udała się na emigrację, gdzie w końcu Karol w roku 1922 zmarł. Zyta owdowiała mając zaledwie 30 lat.

Pobożne życie oraz oddanie tradycyjnym wartościom zaprowadziło Karola na ołtarze. Habsburg, któremu – jak twierdzą niektórzy – swoje imię zawdzięczał Karol Wojtyła, był ostatnim wyniesionym na ołtarze przez
św. Jana Pawła II. Spotykając się pewnego razu z Zytą, papież Polak miał powiedzieć: „Miło mi powitać cesarzową mojego ojca”. Proces beatyfikacyjny Zyty trwa.

Historia dowodzi, że pomimo bardzo różnych okoliczności dziejowych, małżeństwa mogą dokonywać rzeczy wielkich i ważnych lub wspierać się w trudnych momentach.

Michał Wałach,
historyk, absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego, dziennikarz i publicysta portalu PCh24.pl. Szczególnie zainteresowany przeszłością oraz współczesnością Europy Środkowej i Wschodniej. Patriota.